Ой түрткі  975   пікір 11 Қараша, 2019 сағат 10:43

Абай: Өзіңе сен, өзіңді алып шығар, ақылың мен қайратың екі жақтап»

Арыстанбек Мұхамедиұлы

Негізінен алғанда, өткен ғасырда экономиканың– ЭВОЮЦИЯЫҚ, МІНЕЗ-ҚҰЫҚТЫҚ және ЖАҢА ИНСТИТУЦИОНАЬДЫ ЭКОНОМИКА секілді бағыттарымен бірге, ДІННІҢ ЭКОНОМИКАЫҚ ТЕОРИЯСЫ дамуға жедел бет бұрды.

Дүниежүзілік Банк және оның тікелей патронаждығымен құрылған Бүкіләлемдік Диалог МӘДЕНИЕТ пен ДІННІҢ (соңғысын мәдениеттің бір бөлігі ретінде қарастырады) экономиканың даму қарқынын арттырудағы рөлін зерттеуге баса көңіл бөліп келеді.

ДІН МӘСЕЕСІ– салт-жоралар деңгейінде емес– әсіресе, әлем экономикасының дамуына елеулі ықпал етуші НЕІЗІ ФАКТОРДЫҢ БІРІ ретінде МҰҚИЯТ ҚАРАУДЫ қажет етеді.

АҚЫ КЕНІШІ – АТА-БАБАҢНЫҢ КӨНЕ ЗАМАНДАРДАН БЕРІ ӨМІРІК ТӘЖІРИБЕСІ, ДАНАЫҚ МҰХИТЫ.

ЖІЕРСІЗДІК – ХАЫҚТЫҢ ЕРТЕҢІНЕ ДЕЕН СЕНІМ ЖОҒАҒАН СӘТТЕН БАСТААДЫ.

Адамзаттың тарихына көз жүгіртсек, ата дәстүрін сақтаған халықтың РУХАНИ ТҰТАСТЫҒЫ берік.

Қай кезде де ҰТТЫҚ ЕРЕКШЕІІ жоғары.

Мұндай тұжырым қазақ сахарасында ежелден көрініс тапты.

Сәл тарихқа шегініс жасасақ, ҰЫ ДАА ӨЗІНІҢ ҰШАН-ТЕҢІЗ МҮМКІНДІКТЕРІН ЖАРҚЫРАТЫП КӨРСЕТЕ АДЫ.

Түрік қағанаты жарық жұлдыздарының бірі Тоныкөк: ӨІМНЕН ҰЯТ КҮШТІ», – деп тасқа қашап жазды.

Аристотель негізін салған теорияның анықтамасына сүйене отырып, Әл-Фараби ЕҢБЕК ТӘРБИЕСІ ІІМІН жасап шығарды.

Ғұлама бабамыз артына: ЕҢБЕКТІҢ ӨЗІ ӨНЕР – ЕҢБЕК ТӘРБИЕСІ СО ӨНЕРДЕН ТУЫНДАЙДЫ, ӘРБІР АДАМДЫ ЕҢБЕККЕ БАУИДЫ, ЕҢБЕК ШЕБЕРІІНЕ ҮЙРЕТЕДІ», – деп өсиет қалдырды.

Шәкәрімге көңіл аударсақ:

ТАЗА ЕҢБЕКПЕН ТАҒДЫРДАН ПАЙДААНСА,

АДАМДЫ СОНДА АДАМ ДЕЕН МАҚҰ».

Әйтсе де, ДІН ТУРАЫ ҰҒЫМ, өкінішке орай, біздің қоғамда тар шеңберде, салт-ғұрыптық мағынада қарастырылады.

Ал, дүниежүзілік тәжірибе көрсетіп отырғанындай, ДІННІҢ Е ЭКОНОМИКАСЫНА ӘСЕРІ ОРАСАН.

Еуропада бұл мәселеге алғаш ғылыми түсінік берген – Адам Смит.

Бұдан кейін тарих тереңінен басталған тақырыпты ғылыми талдау, тиянақты пікірмен жалғастырушы ретінде немістің әйгілі әлеуметтанушы ғалымы, экономист Макс Веберді айтып өткен орынды.

М.Вебер өз еңбектерінде ЗАЙЫРЫ ЖӘНЕ РУХАНИ БИІКТІ ШАРУАШЫЫҚ ЖҮРІЗУ ТҰРҒЫСЫНАН қарастырады.

Карл Маркс екеуі ДІН МЕН ЭКОНОМИКАНЫҢ байланысы туралы зерттеді. М.Вебер Протестанттық этика және капитализм рухы» деген атақты еңбегінде ермания экономикасында неғұрым жоғары табысқа қол жеткізгендердің көш басында ПРОТЕСТАНТТАР тұрғанын атап өтеді.

Оның жазуынша, протестанттар Киелі кітап – Інжілдің өзінен Еңбек Кодексінің негіздерін тауып отырады:

Жақын адамыңды өкпелетпе және қанаумен айналыспа».

Жалданған адамның жалақысын жаныңда атар таңға дейін ұстама»,– деген жолдарды жұмыс беруші мен қызметкердің арасындағы келісім шарттың, ақ қағазға қара сиямен жазғандай, Нұсқаулығы деп қабылдайды.

Мәселе мәнісі: протестантизмнің өзіне дейінгі ағымдардан айырмасы – әсіре діншілдіктен арылып, адамның дамуына еркіндік әперді.

Бұл ағымның негізгі бағыты: ЖЕКЕ АДАМДЫ – ТҰҒА деп қарастырып, әр адамның ішкі мүмкіндіктерін жан-жақты ашып көрсетуге жағдай тудыру.

Кешегі екінші дүниежүзілік соғыста жеңіліс тапқан ермания, Жапония секілді мемлекеттер тарих үшін қысқа мерзім – қырық жылға жетер-жетпес уақыттың ішінде ІРЕСІ БЕРІК ҰТ РЕТІНДЕ дамыған мемлекеттердің көшін бастауға қол жеткізуінің сыры неде?

Мұндай ФЕНОМЕННІҢ құпиясы қандай?

Жалпы неміс халқы ыждаһаттылығымен, ұқыптылығымен және темірдей тәртіпке бағынуымен ерекшеленеді.

Немістің ұлы ойшылы Фридрих Ницшенің: МЕНІ ҚҰРТА АМАҒАН НӘРСЕНІҢ БӘРІ – МЕНІ ОДАН ӘРІ МЫҚТЫ ЕТЕДІ», – деген әйгілі сөзі неміс халқының жанкешті төзімділігіне анықтауыш бола алатын секілді.

И.В.ЕТЕ, Ф.ШИЕР, .ЕЙНЕ сықылды ұлы ғұламалар неміс ұлтының рухани дамуының және жас ұрпақтың сана сезімін қалыптастырудың негізіне айналды. Композиторлар И.С.БАХ, Р.ВАНЕР, .В.БЕТХОВЕН ұлттық симолға айналды.

Неміс пен жапон халықтарының рухани ұстанымында ҚАЙЫР СҰРАУ, ҚАРЫЗ АУ – ең үлкен күнә.

ХАЫҚТЫҚ ДӘСТҮРІНЕН тамыр үзбегендігінің арқасында неміс халқы Берлин қабырғасын» құлатып, бірлігі мықты ҚУАТТЫ МЕМЕКЕТКЕ айналды.

ЖІЕРІ МЫҚТЫ жапондықтардың тегеурінді текетіресін екі бірдей атом бомбасын жару арқылы әрең тоқтатқаны тарихтан белгілі. Ащы тәжірибенің кермек дәмін татқан ҚАЙСАР ХАЫҚ Фукусима» атом стансасындағы жарылыс кезінде жасымады. Тіпті апатқа байланысты ұсынған әлемдік қауымдастықтың көмегінен бас тартты.

Әлемнің түкпір-түкпірінде тұрып жатқан жапондықтардың туған Отанына келіп, бауырларын моральдық тұрғыдан қолдау жөнінде қызу бастама көтергенін – БИІК РУХЫМЕН түсіндіруге болады.

Бұл жерде ойға бірден САМУРАЙ КОДЕКСІ оралары хақ.

Оған көз жүгіртіп көрелік:

Самурай тамырлы діңгек», жапырақты бұтақ» деген ұғымдарды есте ұстауы қажет.

Олай болатын себебі, оған өмір сыйлаушы – ата-анасы, туған жер мен Отаны. Бұл солардың қанынан жаралған, нәр алған.

Ендеше, оларға лайықты құрмет көрсете алмаса, қандайма ақылды, тілге шешен және көрікті болса да, мұның бәрі ешнәрсеге татымайды.

Өзіңе адал құрмет көрсете алатын нағыз дос іздесең, туысқандық, сыйластық сезімі бар жандардың арасынан табасың».

Өйткені, ата-ана, туған жер, Отан алдындағы перзенттік парызын өтей алмаған адам ешқандай борыш-міндет арқалай алмайды».

Экономист Иосихара Кунио былай түсіндіреді: Жапон елінің жоғары жетістіктерге қол жеткізу сыры: ОСЫ МҮМКІНДІККЕ ЖО АШЫП БЕРЕН МӘДЕНИЕТІНЕ ҚАТЫСТЫ. Жапондықтар жас ұрпақтың назарын ЕҢБЕКСҮЙІШТІК МӘСЕЕСІНЕ көбірек аударып, ерінбей еңбек етуге, болашағын қамтамасыз жасауға және ұжымдық бірлестікке тәрбиелейді».

Енді ПРОТЕСТАНТИЗМДІ  ұстанған елдердің әлемдік аренада қол жеткізген жетістіктеріне қысқаша көз жүгіртіп өтелік.

ермания экономикасы – бүгінде дүние жүзі бойынша (сатып алу қабілетінің тепе-теңдік есебін қоса алғанда) бесінші орында және Еуропа экономикасының ең алыбы болып саналады.

Протестантизм кеңінен таралған Оңтүстік Кореяның ІЖӨ 1980 жылдан бері қарай 2013 жылға дейін ,8 есеге дейін өсіп, 1,7 триллион долларға жетті.

Протестант дінін әлеуметтік және экономикалық лифт ретінде пайдалану тәжірибесі Сингапур, Вьетнам, Тайланд және онконг елдерінің мысалында анық байқалады.

Егер дін басымдыққа ие елдердің даму жағдайын ІЖӨ жан басына шаққандағы көрсеткішіне назар аударсақ, мына таблица көптеген мән-жайды түсіндіріп бере алады (Дереккөз: Дін мен атеизмнің Жаһандық индексі», WIN-Gallup International бойынша):

АҚШ Президенттерінің діни құрамына назар аударайық:

(Дереккөз: Э.А.Ианян, АҚШ тарихы: ЖОО арналған оқулық», Мәскеу қаласы, 2006 жыл, 2-ші басылымы.)

Дүние жүзі бойынша Нобель сыйлығына ие болғандардың 40% АҚШ азаматтары. Діни сенімі жағынан келсек, 64%-ы таза протестанттардан тұрады, иудейлер – 20%, католиктер – 11%,  мұсылмандар – 1%.

Мұның сыртында агностиктер мен атеистер, үнді, будда дін өкілдері мен тағы да басқалары бар.

Жер шары халықтарының 0,2% құрайтын (14 млн.) ерейлердің өзін бөлек қарастыратын болсақ, әрбір бесінші Нобель сыйлығының лауреаты (20%) – осы ұлттың өкілі.

Әлем бойынша, орташа есеппен алғанда, бұл 100 есеге көп.

Қытай – дәстүрлі діни ілімдерді жаңғыртылған жаңа идеологиялық жүйені қалыптастырудың құрамдас бөлігі ретінде тиімді пайдаланып келе жатқан елдердің бірі.

Мұнда негізгі дін БУДДИЗМ болып саналғанымен, ДАОСИЗМ мен КОНФУЦИЙ ілімдерінің орны ерекше.

Әсіресе, Конфуций ілімі қытайлықтардың күнделікті тұрмысында айрықша рөл атқарады. Өйткені, мұндағыфилософиялық тұжырымдарадамдардың өз міндеттері мен құқықтарын ой елегінен өткізуге жол ашады.

Конфуций мен оның шәкірттері туралы мынадай әпсана бар.

Бір күні дана ұстаздан айналасына таңырқай қарап жүретін шәкірті сұрапты: АЙНАА ҚОРШАҒАН ОРТАМЕН КЕРЕҒАР ҚАЙШЫЫҚТА БОМАЙ, БАРШАСЫМЕН ТАТУ-ТӘТТІ ӨМІР СҮРУДІҢ ЖОЫ БАР МА?» – деп.

Ойшыл ғұлама мүдірместен жауап береді: Әрине, мұндай ұғым бар. БҰ – ЖҰМСАҚТЫҚ, МЕЙІРІМДІІК.

Қанша БИІККЕ көтерілсең де, ТӨМЕНДЕ қалғандарға құрметіңнен жаңылма. Егер алда-жалда ТӨМЕН құлдырап кетсең, ТӨБЕҢНЕН төніп, мазақтап жатқандарға кешірім таныт.

Есіңде тұт, әркім де ізгілік пен жексұрындықты бірдей арқалап жүреді. Сондықтан, айналаңдағы адамдардан көңілің қалмас үшін, олардың ПЕНДЕІК ӘСІЗДІКТЕРІНЕ кеңдік көрсете біл».

Бұл ІЗІІККЕ ТОЫ ІІМДІ қытай халқы бойтұмардай қастерлейді.

Жоғарыда айтқанымыздай, ӘЕМДЕІ ДӘСТҮРІ ДІНДЕРДІ ЭКОНОМИКАЫҚ-ӘЕУМЕТТІК жағынан ғана қарастырдық.

ӘР ҰТ ПЕН МЕМЕКЕТТІҢ ӨЗ ТАРИХИ ТАМЫРЫ, ШАРУАШЫЫҚ ЖҮРІЗУ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ДӘСТҮРІ БАР.

Алаш қозғалысының көсемі Әлихан Бөкейхано: ҰТҚА ҚЫЗМЕТ ЖАСАУ – БІІМНЕН ЕМЕС, МІНЕЗДЕН», –деп атап көрсетті.

Кешегі сталиндік зұлмат кезінің өзінде ұлт зиялылары әлемнің дамыған елдерімен терезесі тең ТӘУЕСІЗ ҚАЗАҚ МЕМЕКЕТІН құруға боларына кәміл сенді.

Соның ішінде Азия мемлекеттері ішінде Жапонияға көп қызықты.

Халел Досмұқамедотің мынадай сөзі бар: СЕНЕН БАСҚА ОНДАҒАН, ТІПТІ ЖҮЗДЕЕН ҚАЗАҚТЫҢ БААСЫ ЖОҒАРЫ БІІМ АЫП ЖАТҚАНЫН ОЙАСАҢ, БҰ ХАЫҚ ТА ЕҢБЕККЕ, ДАМУҒА ҚАБІЕТТІ ЕКЕНІН, БӘКІМ, БОАШАҚТА ӘЕМДЕІ ӨЗІНІҢ ОРНЫН ОЙЫП ТҰРЫП ААТЫН ЕКІНШІ ЖАПОНИЯ БОА ААДЫ ДЕЕНЕ КӨЗ ЖЕТКІЗЕСІҢ».

Біразының жапон тыңшысы» деп айыпталуының негізі осы.

Көне дәуірлерден бергі ДӘСТҮР САБАҚТАСТЫҒЫ үзілген жоқ.

ДІІМІЗ БЕН ДІНІМІЗДЕН аластатуға жасалған, екі ғасырға ұласқан саясаттың қанды шеңгелінен ХАҚЫМЫЗДЫҢ САН ҒАСЫРАР БОЙЫ ҚАЫПТАСҚАН САТ-ДӘСТҮРІ, ӘДЕТ-ҒҰРПЫ, АУЫЗ ӘДЕБИЕТІ, ТӨ ӨНЕРІ аман алып шықты.

Өткен ғасырдың орта шенінде белең алған ТҰТЫНУШЫЫҚ ИДЕООИЯСЫ әлемді БҮДІРУШІ ФАКТОР болғаны бүгінде бүкіл адамзат әлеміне аян.

ЖАППАЙ ӘЕУМЕТТІК МАСЫДЫҚ  ТУДЫРҒАН, Қазақстан тұрғай, дамыған елдердің өзінде жүзеге асыру мүмкін емес ЖАҒАН ИДЕЯНЫ – ЖАҺАНДЫҚ ДАҒДАРЫСТЫҢ БАСТЫ СЕБЕПТЕРІНІҢ бірі ретінде қарастыру қажет.

Қоғамда мұндай пікір бар.

Ұлы Абай әйгілі Отыз сегізінші қара сөзінде»: ӘУЕІ АДАМНЫҢ АДАМДЫҒЫ – АҚЫ, ҒЫЫМ ДЕЕН НӘРСЕЕРМЕН», – деп жол көрсетеді.

Сан ғасырлар бойы халқымыздың алға ұмтылуына қызмет жасаған ұлы тұлғалардан мирас болып келе жатқан ҰТТЫҚ ҚҰНДЫЫҚТАРЫМЫЗ, ТАРИХ ТАҒЫЫМЫ жетерлік.

Халқымыздың мәдени мұрасын шашау шығармай жадымызда ұстап, САҚ, КӨК ТҮРІКТЕР ДӘУІРІНЕН келе жатқан ӨМІРІК ҚАҒИДАТТАРДЫ, ұлы ойшылдар Ә-ФАРАБИ, ЖҮСІП БААСАҒҰНИ, атақты билерімізТӨЕ, ҚАЗЫБЕК, ӘЙТЕКЕ бабаларымыздан мирас болған ДАНАЫҚТЫ берік сақтау, сайып келгенде, кемеңгер Абайдың ТОЫҚ АДАМ ІІМІМЕН жалғасып жатыр.

Осының бәрі ҰРПАҚ ТӘРБИЕСІНДЕ –БЕРІК ҰСТАНЫМ болуы керек.

Адамзаттың ізденісі мен өркендеуі жолында Абайдан артық айтқан кім бар:

ӨЗІҢЕ СЕН, ӨЗІҢДІ АЫП ШЫҒАР,

АҚЫЫҢ МЕН ҚАЙРАТЫҢ ЕКІ ЖАҚТАП».

Арыстанбек Мұхамедиұлы

Abai.kz

Aбай:"өзіңе сен, өзіңді алып шығар..."

имамдар жəне құдайсыздар

قدرت استبدادی و انعطاف مخالفین