Ой түрткі  975   пікір 11 Қараша, 2019 сағат 10:43

Абай: Өзіңе сен, өзіңді алып шығар, ақылың мен қайратың екі жақтап»

Арыстанбек Мұхамедиұлы

Негізінен алғанда, өткен ғасырда экономиканың– ЭВОЮЦИЯЫҚ, МІНЕЗ-ҚҰЫҚТЫҚ және ЖАҢА ИНСТИТУЦИОНАЬДЫ ЭКОНОМИКА секілді бағыттарымен бірге, ДІННІҢ ЭКОНОМИКАЫҚ ТЕОРИЯСЫ дамуға жедел бет бұрды.

Дүниежүзілік Банк және оның тікелей патронаждығымен құрылған Бүкіләлемдік Диалог МӘДЕНИЕТ пен ДІННІҢ (соңғысын мәдениеттің бір бөлігі ретінде қарастырады) экономиканың даму қарқынын арттырудағы рөлін зерттеуге баса көңіл бөліп келеді.

ДІН МӘСЕЕСІ– салт-жоралар деңгейінде емес– әсіресе, әлем экономикасының дамуына елеулі ықпал етуші НЕІЗІ ФАКТОРДЫҢ БІРІ ретінде МҰҚИЯТ ҚАРАУДЫ қажет етеді.

АҚЫ КЕНІШІ – АТА-БАБАҢНЫҢ КӨНЕ ЗАМАНДАРДАН БЕРІ ӨМІРІК ТӘЖІРИБЕСІ, ДАНАЫҚ МҰХИТЫ.

ЖІЕРСІЗДІК – ХАЫҚТЫҢ ЕРТЕҢІНЕ ДЕЕН СЕНІМ ЖОҒАҒАН СӘТТЕН БАСТААДЫ.

Адамзаттың тарихына көз жүгіртсек, ата дәстүрін сақтаған халықтың РУХАНИ ТҰТАСТЫҒЫ берік.

Қай кезде де ҰТТЫҚ ЕРЕКШЕІІ жоғары.

Мұндай тұжырым қазақ сахарасында ежелден көрініс тапты.

Сәл тарихқа шегініс жасасақ, ҰЫ ДАА ӨЗІНІҢ ҰШАН-ТЕҢІЗ МҮМКІНДІКТЕРІН ЖАРҚЫРАТЫП КӨРСЕТЕ АДЫ.

Түрік қағанаты жарық жұлдыздарының бірі Тоныкөк: ӨІМНЕН ҰЯТ КҮШТІ», – деп тасқа қашап жазды.

Аристотель негізін салған теорияның анықтамасына сүйене отырып, Әл-Фараби ЕҢБЕК ТӘРБИЕСІ ІІМІН жасап шығарды.

Ғұлама бабамыз артына: ЕҢБЕКТІҢ ӨЗІ ӨНЕР – ЕҢБЕК ТӘРБИЕСІ СО ӨНЕРДЕН ТУЫНДАЙДЫ, ӘРБІР АДАМДЫ ЕҢБЕККЕ БАУИДЫ, ЕҢБЕК ШЕБЕРІІНЕ ҮЙРЕТЕДІ», – деп өсиет қалдырды.

Шәкәрімге көңіл аударсақ:

ТАЗА ЕҢБЕКПЕН ТАҒДЫРДАН ПАЙДААНСА,

АДАМДЫ СОНДА АДАМ ДЕЕН МАҚҰ».

Әйтсе де, ДІН ТУРАЫ ҰҒЫМ, өкінішке орай, біздің қоғамда тар шеңберде, салт-ғұрыптық мағынада қарастырылады.

Ал, дүниежүзілік тәжірибе көрсетіп отырғанындай, ДІННІҢ Е ЭКОНОМИКАСЫНА ӘСЕРІ ОРАСАН.

Еуропада бұл мәселеге алғаш ғылыми түсінік берген – Адам Смит.

Бұдан кейін тарих тереңінен басталған тақырыпты ғылыми талдау, тиянақты пікірмен жалғастырушы ретінде немістің әйгілі әлеуметтанушы ғалымы, экономист Макс Веберді айтып өткен орынды.

М.Вебер өз еңбектерінде ЗАЙЫРЫ ЖӘНЕ РУХАНИ БИІКТІ ШАРУАШЫЫҚ ЖҮРІЗУ ТҰРҒЫСЫНАН қарастырады.

Карл Маркс екеуі ДІН МЕН ЭКОНОМИКАНЫҢ байланысы туралы зерттеді. М.Вебер Протестанттық этика және капитализм рухы» деген атақты еңбегінде ермания экономикасында неғұрым жоғары табысқа қол жеткізгендердің көш басында ПРОТЕСТАНТТАР тұрғанын атап өтеді.

Оның жазуынша, протестанттар Киелі кітап – Інжілдің өзінен Еңбек Кодексінің негіздерін тауып отырады:

Жақын адамыңды өкпелетпе және қанаумен айналыспа».

Жалданған адамның жалақысын жаныңда атар таңға дейін ұстама»,– деген жолдарды жұмыс беруші мен қызметкердің арасындағы келісім шарттың, ақ қағазға қара сиямен жазғандай, Нұсқаулығы деп қабылдайды.

Мәселе мәнісі: протестантизмнің өзіне дейінгі ағымдардан айырмасы – әсіре діншілдіктен арылып, адамның дамуына еркіндік әперді.

Бұл ағымның негізгі бағыты: ЖЕКЕ АДАМДЫ – ТҰҒА деп қарастырып, әр адамның ішкі мүмкіндіктерін жан-жақты ашып көрсетуге жағдай тудыру.

Кешегі екінші дүниежүзілік соғыста жеңіліс тапқан ермания, Жапония секілді мемлекеттер тарих үшін қысқа мерзім – қырық жылға жетер-жетпес уақыттың ішінде ІРЕСІ БЕРІК ҰТ РЕТІНДЕ дамыған мемлекеттердің көшін бастауға қол жеткізуінің сыры неде?

Мұндай ФЕНОМЕННІҢ құпиясы қандай?

Жалпы неміс халқы ыждаһаттылығымен, ұқыптылығымен және темірдей тәртіпке бағынуымен ерекшеленеді.

Немістің ұлы ойшылы Фридрих Ницшенің: МЕНІ ҚҰРТА АМАҒАН НӘРСЕНІҢ БӘРІ – МЕНІ ОДАН ӘРІ МЫҚТЫ ЕТЕДІ», – деген әйгілі сөзі неміс халқының жанкешті төзімділігіне анықтауыш бола алатын секілді.

И.В.ЕТЕ, Ф.ШИЕР, .ЕЙНЕ сықылды ұлы ғұламалар неміс ұлтының рухани дамуының және жас ұрпақтың сана сезімін қалыптастырудың негізіне айналды. Композиторлар И.С.БАХ, Р.ВАНЕР, .В.БЕТХОВЕН ұлттық симолға айналды.

Неміс пен жапон халықтарының рухани ұстанымында ҚАЙЫР СҰРАУ, ҚАРЫЗ АУ – ең үлкен күнә.

ХАЫҚТЫҚ ДӘСТҮРІНЕН тамыр үзбегендігінің арқасында неміс халқы Берлин қабырғасын» құлатып, бірлігі мықты ҚУАТТЫ МЕМЕКЕТКЕ айналды.

ЖІЕРІ МЫҚТЫ жапондықтардың тегеурінді текетіресін екі бірдей атом бомбасын жару арқылы әрең тоқтатқаны тарихтан белгілі. Ащы тәжірибенің кермек дәмін татқан ҚАЙСАР ХАЫҚ Фукусима» атом стансасындағы жарылыс кезінде жасымады. Тіпті апатқа байланысты ұсынған әлемдік қауымдастықтың көмегінен бас тартты.

Әлемнің түкпір-түкпірінде тұрып жатқан жапондықтардың туған Отанына келіп, бауырларын моральдық тұрғыдан қолдау жөнінде қызу бастама көтергенін – БИІК РУХЫМЕН түсіндіруге болады.

Бұл жерде ойға бірден САМУРАЙ КОДЕКСІ оралары хақ.

Оған көз жүгіртіп көрелік:

Самурай тамырлы діңгек», жапырақты бұтақ» деген ұғымдарды есте ұстауы қажет.

Олай болатын себебі, оған өмір сыйлаушы – ата-анасы, туған жер мен Отаны. Бұл солардың қанынан жаралған, нәр алған.

Ендеше, оларға лайықты құрмет көрсете алмаса, қандайма ақылды, тілге шешен және көрікті болса да, мұның бәрі ешнәрсеге татымайды.

Өзіңе адал құрмет көрсете алатын нағыз дос іздесең, туысқандық, сыйластық сезімі бар жандардың арасынан табасың».

Өйткені, ата-ана, туған жер, Отан алдындағы перзенттік парызын өтей алмаған адам ешқандай борыш-міндет арқалай алмайды».

Экономист Иосихара Кунио былай түсіндіреді: Жапон елінің жоғары жетістіктерге қол жеткізу сыры: ОСЫ МҮМКІНДІККЕ ЖО АШЫП БЕРЕН МӘДЕНИЕТІНЕ ҚАТЫСТЫ. Жапондықтар жас ұрпақтың назарын ЕҢБЕКСҮЙІШТІК МӘСЕЕСІНЕ көбірек аударып, ерінбей еңбек етуге, болашағын қамтамасыз жасауға және ұжымдық бірлестікке тәрбиелейді».

Енді ПРОТЕСТАНТИЗМДІ  ұстанған елдердің әлемдік аренада қол жеткізген жетістіктеріне қысқаша көз жүгіртіп өтелік.

ермания экономикасы – бүгінде дүние жүзі бойынша (сатып алу қабілетінің тепе-теңдік есебін қоса алғанда) бесінші орында және Еуропа экономикасының ең алыбы болып саналады.

Протестантизм кеңінен таралған Оңтүстік Кореяның ІЖӨ 1980 жылдан бері қарай 2013 жылға дейін ,8 есеге дейін өсіп, 1,7 триллион долларға жетті.

Протестант дінін әлеуметтік және экономикалық лифт ретінде пайдалану тәжірибесі Сингапур, Вьетнам, Тайланд және онконг елдерінің мысалында анық байқалады.

Егер дін басымдыққа ие елдердің даму жағдайын ІЖӨ жан басына шаққандағы көрсеткішіне назар аударсақ, мына таблица көптеген мән-жайды түсіндіріп бере алады (Дереккөз: Дін мен атеизмнің Жаһандық индексі», WIN-Gallup International бойынша):

АҚШ Президенттерінің діни құрамына назар аударайық:

(Дереккөз: Э.А.Ианян, АҚШ тарихы: ЖОО арналған оқулық», Мәскеу қаласы, 2006 жыл, 2-ші басылымы.)

Дүние жүзі бойынша Нобель сыйлығына ие болғандардың 40% АҚШ азаматтары. Діни сенімі жағынан келсек, 64%-ы таза протестанттардан тұрады, иудейлер – 20%, католиктер – 11%,  мұсылмандар – 1%.

Мұның сыртында агностиктер мен атеистер, үнді, будда дін өкілдері мен тағы да басқалары бар.

Жер шары халықтарының 0,2% құрайтын (14 млн.) ерейлердің өзін бөлек қарастыратын болсақ, әрбір бесінші Нобель сыйлығының лауреаты (20%) – осы ұлттың өкілі.

Әлем бойынша, орташа есеппен алғанда, бұл 100 есеге көп.

Қытай – дәстүрлі діни ілімдерді жаңғыртылған жаңа идеологиялық жүйені қалыптастырудың құрамдас бөлігі ретінде тиімді пайдаланып келе жатқан елдердің бірі.

Мұнда негізгі дін БУДДИЗМ болып саналғанымен, ДАОСИЗМ мен КОНФУЦИЙ ілімдерінің орны ерекше.

Әсіресе, Конфуций ілімі қытайлықтардың күнделікті тұрмысында айрықша рөл атқарады. Өйткені, мұндағыфилософиялық тұжырымдарадамдардың өз міндеттері мен құқықтарын ой елегінен өткізуге жол ашады.

Конфуций мен оның шәкірттері туралы мынадай әпсана бар.

Бір күні дана ұстаздан айналасына таңырқай қарап жүретін шәкірті сұрапты: АЙНАА ҚОРШАҒАН ОРТАМЕН КЕРЕҒАР ҚАЙШЫЫҚТА БОМАЙ, БАРШАСЫМЕН ТАТУ-ТӘТТІ ӨМІР СҮРУДІҢ ЖОЫ БАР МА?» – деп.

Ойшыл ғұлама мүдірместен жауап береді: Әрине, мұндай ұғым бар. БҰ – ЖҰМСАҚТЫҚ, МЕЙІРІМДІІК.

Қанша БИІККЕ көтерілсең де, ТӨМЕНДЕ қалғандарға құрметіңнен жаңылма. Егер алда-жалда ТӨМЕН құлдырап кетсең, ТӨБЕҢНЕН төніп, мазақтап жатқандарға кешірім таныт.

Есіңде тұт, әркім де ізгілік пен жексұрындықты бірдей арқалап жүреді. Сондықтан, айналаңдағы адамдардан көңілің қалмас үшін, олардың ПЕНДЕІК ӘСІЗДІКТЕРІНЕ кеңдік көрсете біл».

Бұл ІЗІІККЕ ТОЫ ІІМДІ қытай халқы бойтұмардай қастерлейді.

Жоғарыда айтқанымыздай, ӘЕМДЕІ ДӘСТҮРІ ДІНДЕРДІ ЭКОНОМИКАЫҚ-ӘЕУМЕТТІК жағынан ғана қарастырдық.

ӘР ҰТ ПЕН МЕМЕКЕТТІҢ ӨЗ ТАРИХИ ТАМЫРЫ, ШАРУАШЫЫҚ ЖҮРІЗУ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ДӘСТҮРІ БАР.

Алаш қозғалысының көсемі Әлихан Бөкейхано: ҰТҚА ҚЫЗМЕТ ЖАСАУ – БІІМНЕН ЕМЕС, МІНЕЗДЕН», –деп атап көрсетті.

Кешегі сталиндік зұлмат кезінің өзінде ұлт зиялылары әлемнің дамыған елдерімен терезесі тең ТӘУЕСІЗ ҚАЗАҚ МЕМЕКЕТІН құруға боларына кәміл сенді.

Соның ішінде Азия мемлекеттері ішінде Жапонияға көп қызықты.

Халел Досмұқамедотің мынадай сөзі бар: СЕНЕН БАСҚА ОНДАҒАН, ТІПТІ ЖҮЗДЕЕН ҚАЗАҚТЫҢ БААСЫ ЖОҒАРЫ БІІМ АЫП ЖАТҚАНЫН ОЙАСАҢ, БҰ ХАЫҚ ТА ЕҢБЕККЕ, ДАМУҒА ҚАБІЕТТІ ЕКЕНІН, БӘКІМ, БОАШАҚТА ӘЕМДЕІ ӨЗІНІҢ ОРНЫН ОЙЫП ТҰРЫП ААТЫН ЕКІНШІ ЖАПОНИЯ БОА ААДЫ ДЕЕНЕ КӨЗ ЖЕТКІЗЕСІҢ».

Біразының жапон тыңшысы» деп айыпталуының негізі осы.

Көне дәуірлерден бергі ДӘСТҮР САБАҚТАСТЫҒЫ үзілген жоқ.

ДІІМІЗ БЕН ДІНІМІЗДЕН аластатуға жасалған, екі ғасырға ұласқан саясаттың қанды шеңгелінен ХАҚЫМЫЗДЫҢ САН ҒАСЫРАР БОЙЫ ҚАЫПТАСҚАН САТ-ДӘСТҮРІ, ӘДЕТ-ҒҰРПЫ, АУЫЗ ӘДЕБИЕТІ, ТӨ ӨНЕРІ аман алып шықты.

Өткен ғасырдың орта шенінде белең алған ТҰТЫНУШЫЫҚ ИДЕООИЯСЫ әлемді БҮДІРУШІ ФАКТОР болғаны бүгінде бүкіл адамзат әлеміне аян.

ЖАППАЙ ӘЕУМЕТТІК МАСЫДЫҚ  ТУДЫРҒАН, Қазақстан тұрғай, дамыған елдердің өзінде жүзеге асыру мүмкін емес ЖАҒАН ИДЕЯНЫ – ЖАҺАНДЫҚ ДАҒДАРЫСТЫҢ БАСТЫ СЕБЕПТЕРІНІҢ бірі ретінде қарастыру қажет.

Қоғамда мұндай пікір бар.

Ұлы Абай әйгілі Отыз сегізінші қара сөзінде»: ӘУЕІ АДАМНЫҢ АДАМДЫҒЫ – АҚЫ, ҒЫЫМ ДЕЕН НӘРСЕЕРМЕН», – деп жол көрсетеді.

Сан ғасырлар бойы халқымыздың алға ұмтылуына қызмет жасаған ұлы тұлғалардан мирас болып келе жатқан ҰТТЫҚ ҚҰНДЫЫҚТАРЫМЫЗ, ТАРИХ ТАҒЫЫМЫ жетерлік.

Халқымыздың мәдени мұрасын шашау шығармай жадымызда ұстап, САҚ, КӨК ТҮРІКТЕР ДӘУІРІНЕН келе жатқан ӨМІРІК ҚАҒИДАТТАРДЫ, ұлы ойшылдар Ә-ФАРАБИ, ЖҮСІП БААСАҒҰНИ, атақты билерімізТӨЕ, ҚАЗЫБЕК, ӘЙТЕКЕ бабаларымыздан мирас болған ДАНАЫҚТЫ берік сақтау, сайып келгенде, кемеңгер Абайдың ТОЫҚ АДАМ ІІМІМЕН жалғасып жатыр.

Осының бәрі ҰРПАҚ ТӘРБИЕСІНДЕ –БЕРІК ҰСТАНЫМ болуы керек.

Адамзаттың ізденісі мен өркендеуі жолында Абайдан артық айтқан кім бар:

ӨЗІҢЕ СЕН, ӨЗІҢДІ АЫП ШЫҒАР,

АҚЫЫҢ МЕН ҚАЙРАТЫҢ ЕКІ ЖАҚТАП».

Арыстанбек Мұхамедиұлы

Abai.kz

46 - сөз  2733  45 пікір 7 Қараша, 2019 сағат 13:13

Имамдардың кісі өлгенде "лекция" оқуы жаппай тенденцияға айналып кетті

Тыныштықбек Әбдікәкімұлы

Ана жылы Шыңғыстауда, өзім қатты сыйлайтын жездем қайтыс болды. Әдеттегідей, жаназа алдында - молда "лекциясы". Ол "лекциясы" "Қатындар былай тұрыңдар!" дегеннен басталды. Оған шыдадым. Жер басына барып қайттық. Сонсоң, ас алдында әлгі молда дәмхананың сахнасына шығып алып, тағы да "лекциясын" бастады. Тіпті ұзап барады. Жұрттың бәрі бас изесіп әлек.

Мен со жолы молданың мазағына шыдай алмадым. Өйткені бет-жүзінде уайым-қайғының еш нышаны жоқ. Семірген. Елдің бәрін ақымақ санайтын пиғыл көзінен жылт-жылт етеді. Бейне бір, о Дүниеге өзі барып келгендей, құдайдан сәлем алғандай, өз сөзіне өзі удай мас. Шыдай алмадым да:

-Айналайын, уағызыңды мешітіңде жүргіз. Біз қазір ардақты адамымыздан айырылып, қайғыдан қан жұтып отырмыз. Мында көптеген ағайын қоштасу сөзін айтқалы келіп отыр. Олардың жұбату сөзін де естігіміз келеді. Соңынан басқа да шаруалары бар тірілердің. Сенің бітпейтін "шариғатыңды" қайта-қайта тыңдап отыруға уақыт жоқ. Тоқтат! - деп ақырып жібердім. Сонда, қалың қазағымның арасынан тек бір шалдың ғана қарсылық дауысын естідім. Не болар екен деп, жұрт сілейіп қалған.

Ештеңе де болған жоқ. Молда абыржып, сахнадан түсіп кетті. Ас бітті. Шығуға бет алғанымызда, тар дәлізге кептелген жұрт ішіндегі көптеген "ақсақалдар" елге білдіртпей: - Сенікі жөн болды, жөн болды - десіп, сыбырласа қолымды қысып, өтіп жатты қасымнан

Әрине, біздің со жолғы ренішіміз нақты со молдаға ғана емес, барша имам-молдаларға деген реніш болатын. Өйткені олардың сондай сүйкімсіз-жөнсіз қаракеттері талай жылдардан бері жаппай тенденцияға айналып кетті.

Тыныштықбек Әбдікәкімұлының facebook парақшасынан

Abai.kz

Қажы мұқамбет қаракедей 2019-11-08 22:23:19

Өлерде де құдайсыз

Кейпі болар қолайсыз

Қасақана топастар

Сандалар ау қодаймыз

Былшебекті солардан

Көріп жүрміз талай біз

Іші жанған тұз жалар

Көтін бетер жағармыз

Орнатам деп жерде ұжмақ

Өздері болған талайсыз

Сталинді өлді деп

енинді де қосасыз

Əлі де сіз солар деп

Водка ішіп жылайсыз

Кешікпей ақ тамұқта

Тамызық боп жанарсыз.

1. حم کدی گفت:

   آبان ۱۳, ۱۳۹۸ در ۶:۵۷ ق٫ظ

   کاردارانند اولوالأمر مشاور هایی اندر کار
   فقیهانند منجمله ؛ نه بر امت بد سربار
   این اصحاب فقاهت گر ننمایند سفاهت
   باید باشند تیزگوش ها به گفتار جماعت
   گفتمانی است مبین در پیام ربانی
   عالمان راست خشوعی سزاوار رحمانی
   آنکه گوید تنها منم علامه کنه دین
   وحدت کند ریشه کن بپاشیده تخم کین
   تواضع داشت خود نبی آن خاتم نبوت
   چونکه بوده مأمورى که شور کند با امت

   پاسخ

2. حم کدیگفت:

   آبان ۱۳, ۱۳۹۸ در ۷:۳۶ ق٫ظ

   عالمان و فقیهان گردند همه سفیهان
   اکراه برند چون بکار بگریده کریهان
   دانش و فقه داشته باری شیطان نیز
   لیک ز شر غرورش لعنت بکرد رحمان تیز
   سجده باید بر آدم بندگان را دمادم
   ورنه روند بدوزخ هیمه اش کرده فراهم
   اینک وقت تفکیک است الا جمع ذاکران
   ورنه شویم جملگی در درکات خاسران

46 - сөз  3338  5 пікір 4 Қараша, 2019 сағат 11:20

Әй, "ақымақ" Ислам бауырым-ай!

Аймұханбет Бейсембеко

Әй, ақымақ» бауырым-ай! Өзіңмен Өскеменде әкім болып жүргеніңде бір топ елге танымал өнерпаздарды бастап барып танысып едім. Кабинетіңе кіргенімде, кейбір креслоға жабысып туғандай еликиий» әкімдердей шіренбей, орныңнан атып тұрып сәлем беріп қарсы алып едің. Келген шаруаммен танысып, әр жанрлы қазақ тілді концертіміздің, орыс тілді Өскеменде Аншлагпен өтуіне жағдай жасап едің.

Өскемендегі жасаған еңбегіңді ел де көріп, Елбасы да көріп, жоғарыға өсіп кетіп едің. Жоғарыға барып жолың болмады.

Мемлекеттің 300 миллиард қаржысын талан-тараждан сақтаймын – деп, басың бәлеге қалыпты. Мұндай ақымақ» болармысың?!.

Жоғарыдағы олигархтардың шет елдегі офшордағы миллиондаған долларлары жеті Атасынан қалды – деп пе едің, ол осындай майшелпектердің» нәтижесі екенін қалай білмедің? 300 миллиардты бөліп отырғандармен тіл табыссаң» саған құрығанда 30 миллион, поидениең» үнаса, 300 миллионды қалтаға басып, талтаңдап» жүрер едің! Не деген ақымақсың»?

Сен Абайдың Масғұт» поэмасын оқымаған екенсің. Оқысаң бұл ақымықтықты жасамас едің.

Айтайын тыңда! Патшаның уәзірі Масғұтқа түсінде Қыдыр Ата аян береді:
- Ертең бір кесепат жаңбыр болады. Сол жаңбырдан кейінгі өзеннен су ішендердің бәрі жынданады. Бүгін жеті күнге жететін таза су алып қой – дейді. Содан Масғұт пен патша жеті күндік суларын дайындап алады. Аяндағыдай жаңбыр болып, жынды судан ішкен бүткіл қала халқы жынданады. Олардың алдына шығып ақыл айтқан, естері дұрыс патша мен Масғұт уәзірді, қала халқы:
-Мына екеуі жынданған екен, бұларды өлтіру керек – деп шуласады. Содан естері шыққан патша мен уәзір ақылдасып, екеуі де жынды судан мол ішіп алып, жынданып құтырып айғайға басып халықтың алдына шығады. Жынданған патша мен уәзірді көрген, жынданған халық:
-Ақылдарыңыз кірген екен, бізді кешіріңіздер! Айтқандарыңызға құлдық! – деп жалбарынады.

Дәл солай, ұрлыққа құныққан жоғарыдағылар, ұрлыққа кесірі тиетін сендей ақымақты» әрине қудалайды. Сен сол 300 миллиардтың бөліске» түсуіне кедергі болмасаң, осы күні білдей бір министрдің креслосында отырар едің! Нағыз ақымақ» екенсің!

Әнеки, қарасаңшы! LTR - дің ақылдылары да», Мәдениет минстрлігі мен Білім министрлігіндегі ақылдылар да» қалталарын қампайтып» шет елге кетіп, сайрандап жүрген жоқ па? Солар құрлы ақылың» болмады-ау! Қайтейін! Қайтейін!

Енді сенің мына пәледен құтылуың екі талай! Сен сияқты жемейтін ақымақтар» билікте көбейсе, ақылдылар» майшелпектерінен» айрыларын жақсы біледі. Сондықтан сені қалай да соттатуға жан салады. Ендігі тағдырың соттың қолында.

Қазіргі қоғамның ұраны - "Өнер алды - көт қысқан!"
Шындықты айтсаң - өшесің, жағымсынсаң - өсесің! Осыны да білмедің-ау! Әй, ақымақ» Ислам баурым-ай!

Аймұханбет Бейсембекотың facebook парақшасынан

Abai.kz

Қажы мұқамбет қаракедей 2019-11-06 01:10:25

Ақымақ болмас ардақты

Адал дей беп қақсапты

Басқалар да жақтырмай

Абақтыға тастапты

Романында "Нақұрыс"

Достоескии толғапты

Əйгілі де жезөкші

Жөн көріпті қашпақты

Болады-мыс ұжмақта

Кездестіріп ақымақты

Не дерсіңіз қазақтар

Ақымақ деген беибақты.

Алашорда  473  1 пікір 4 Қараша, 2019 сағат 10:46

Мұстафа Шоқайдың сенімді серігі - Ескендір Көпжасаро

Аққали Ахмет

Алаш зияларының өткен өмірі мен халқына қалтықсыз атқарған қызметін бағалап, байыптауымыз бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі де бірегейі. XX ғасырдың басында қазақ интеллигенциясы бұған дейін болмаған қарқынмен қаулап өсті, кейін олар ұлттық ояну кезеңіндегі сан-салалы қызметтерінде ел мен халық мүддесіне айтарлықтай үлес қосты.

Осы ретте біршама іс атқарған бірегей тұлғалардың бірі – Ескендір Исаұлы Көпжасаро. Алаш қозғалысы тарихында Е.И.Көпжасаро Алаш милициясының офицері, Ойылдағы юнкерлер мектебінің командирі һәм Батыс Алашорда әскери далалық сотының төрағасы ретінде өзіндік орны бар тұлға. Бірақ, осы кезге дейін оның қайраткерлік орнын белгілейтін бірегей еңбек жазылған жоқ. Жазылғандар болса, оның Алаш партиясына қатысты өмірбаяндық кейбір іздері ғана, не шолу түріндегі шағын жазбалар.

Ендеше Ескендір Көпжасаро деген кім, қандай істерімен ел есінде қалды?

Журналист-өлкетанушы Б.Ажниязо Ақтөбе Ұлттық Қауіпсіздік Комиеті облыстық басқармасының №3084 қылмыстық ісі дерегі бойынша Е.Көпжасаротың архитік құжаттар бойынша Ақтөбе облысы, Қобда ауданының №2 ауылында 84 жылы дүниеге келгендігін жазады. Сонымен бірге ол келтірген дерек бойынша, яғни Е.Көпжасаротың өз қолымен толтырған өмірбаянында туған жылын 85 жылы деп көрсеткен.

Ал әкесі Иса Көпжасарұлы ХХ ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақтың көрнекті саяси қайраткерлерінің бірі,  Санкт-Петербург Императорлық әскери-медициналық академиясын бітірген, Ойыл уәлаяты» Уақытша үкіметінің мүшесі, қаржы министрі болды.  Оның азамат соғысы жылдары Краснодар өлкесінде ақ гардияшылар әскери бөлімдерінің лазаретінде әскери дәрігер болып қызмет атқарғаны туралы дерек Қазақстан Республикасы Президенті архиі қорындағы құжаттарда сақталған. Иса Көпжасарұлы 1920 жылы 70-ке қараған шағында қайтыс болған.

Кейбір деректер бойынша Ескендір Исаұлы Санкт-Петербург униерситетінде білім алған. Қазан төңкерісіне дейін білімді заңгер ретінде болыстық сайлаулар мен әлеуметтік-саяси талас-тартыстар кезінде екі жақты бітімге келтіруші ара ағайын ретінде қатысып, іс-қағаздарын жүргізген.

Дүрбілеңмен басталған ХХ ғасыр қазақ халқының басына ауыр да қайғылы қасіреттерді ала келді. Сол ХХ ғасырдың бас кезі бүкіл қазақ елі, қазақ қоғамы үшін түрлі саяси, азаматтық бағыттардың өзара қақтығысы мен күреске толы кезең болды. Елдегі саяси-қоғамдық, әлеуметтік-экономикалық ой-пікірлердің қалыптасып, ұлттық сана-сезімінің өрлеуіне мүмкіндік туып және ояну дәуіріне жол ашылғаны белгілі. Патшалы Ресейдегі ақпан айындағы төңкеріс бүкіл империя аймағын дүр сілкіндіріп, өз қоластындағы ұлттардың сана сезіміне тың серпіліс берді. Осы тұста қазақ ұлтының алдыңғы қатарлы оқыған зиялылары, Алаш партиясы өкілдерінің басты ұстанған идеясы қазақ елінің тәуелсіздігі болатын. 1917 жылғы Ақпан төңкерісі кезінде Бостандық», Азаттық», Теңдік» сөздері асқақатай самғап қазақ даласына да жеткені мәлім. Ақпан төңкерісінен кейін халқымыздың біртуар ұлдары бас болып ұлтының басқа жұртпен терезесі тең, тәуелсіз мемлекет болуын алдарына  мақсат-мүдде етіп қойып, өмірлерін өлімге тікті. Алаш Орда тарихы мен оның көрнекті қайраткерлерінің қоғамдық-саяси қызметтері кеңестік кезеңде бір жақты идеология сарынында жазылып, қара күйе жағылғаны да белгілі. Солардың қатарына Ескендір Көпжасароты да толық жатқызуға болады.

Оның өмір деректеріндегі басты назар аударатын жайт, оның  ұлт-азаттық қозғалыс көсемдерінің бірі Мұстафа Шоқайдың (90-1941)  Түркістан мұхтариаты Уақытша үкіметі кезеңіндегі қызметінде көмекшісі болғандығы. Бұл туралы тарих ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан тарихы шетелдік тарихнамасын зерттеудің негізін қалаушы, шоқайтанушы К..Есмағамбето  (Шоқай М. Эпистолярлық мұрасы. 2 томдық / Жауапты редактор, алғысөз бен түсіндірмелер аторы – К..Есмағамбето, Құрастырушы: Ғ.Т.Исахан. –Алматы: Саа» баспасы, 2006. 1-том. – 424 бет) М.Шоқайдың эписторярлық мұрасы туралы» алғысөзінде М.Шоқайдың жеке мұрағаттық қорындағы құжаттардың ішінен Ескендір (Искандер) деген азаматтың 1936 жылдың 26 ақпанында жазған хаты ерекше назар аударады», - деп жазған болатын (көрсетілген еңбек, 19 б.). Аталған хаттың жазылған жылы техникалық не баспадан кеткен қате болуы керек, негізінде хат 1930 жылдың 26 ақпан күні жазылған. Себебі Б.Ажниязо келтірген архи деректері бойынша Е.Көпжасаро 1933 жылы 2 қаңтарында қайтыс болған. Сондықтан да Е.Көпжасаротың М.Шоқайға 1936 жылы хат жазуының мүмкін еместігі басы ашық мәселе. Кітапты құрастырушы, белгілі архиист Ғазиза Исахан апамыздың Ескендір Көпжасаротың М.Шоқайға жазған хат жиегінде 9.4.30» деп  алынған уақыты көрсетілген деген  ескертуі де бар (көрсетілген еңбек, 0 б.). Сонымен бірге Көшім екерұлының Әлемге таныған тұлға (М.Шоқайдың дүниетанымы және қайраткерлік болмысы). – Алматы: Дайк-Пресс, 2008. – 504 бет. + 28 бет жапсырма.)» атты іргелі еңбегінде хаттың 26 ақпан 1930 жылы жазылғандығын және хаттың мазмұнына қысқаша тоқталады (239-240 б.б.). Және де  Ескендір түркістандық зиялылардың бірі ретінде М.Шоқаймен қатар саяси күреске араласқан сияқты деген пікір білдіреді. Жазылған хаттан шығатын қорытынды шетелде жүрген М.Шоқайдың елмен байланысының бір бағыты осы Ескендір Көпжасаро арқылы жүзеге асырылғандығы. Сонымен бірге Ескендірдің М.Шоқайдың сенімді серігі ретінде  атаған В.А.Чайкин* Мәскеуден  1922 жылдың 22 наурыз күні М.Шоқайға жазған хатында Ескендір де Түркістандағы достарының қатарында аталады. В.А.Чайкин хатында  Түркістандағы достарыңыз бен таныстарыңыз түгелге дерлік бұған қарсы, сонда жүрген Жанша, Ескендір де және т.б., Оразае та қызмет істеп жүр (Түркістан Халық комиссариаты  комиссиясының мүшесі), жағдайға риза емес, бірақ олардың қарсылығының жөні бар», - деп жазды (Шоқай М. Эпистолярлық мұрасы. 2 томдық, 61 б.).

Ғалым-тарихшы К.Есмағамбетотың деректері бойынша Е.Көпжасароқа қатысты дерек  ОПУ-дың Шығыс бөлімінің тыңшысы алашордашы», Түркістан атономиясы кезінде М.Шоқайдың сенімді серігі болған Ескендір Көпжасаротың жақын арада рузиядан оралғанын хабарлаған. Тыңшы тарапынан келіп түскен тағы да бір астыртын мәлімет бойынша М.Шоқай Түркістан Әлеуметтік қамсыздандыру Халық Комиссариатының қызметкері Е.Көпжасаропен хабарласып тұратындығы қаперге берілген. Біріккен Мемлекеттік Саяси Басқармасы (ОПУ) тыңшысының мағлұматы негізінде М.Шоқайдың көмекшісі Ташкентте қызметте жүрген Ж.Досмұхамедо, Х.Досмұхамедо, Ғ.Бірімжано секілді қазақ зиялыларымен араласып тұрғандығын аңғаруға болатындығы.

Сонымен  Е.Көпжасаротың 1930 жылдың 26 ақпанында  М.Шоқайға Ташкенттен жазған құпия хатын толық мазмұнда беруді жөн көрдік:

Ескендір Көпжасаротың Мұстафа Шоқайға жазған хаты

Аса құрметті Мұстафа ағай! Қазіргі жағдай әрбір тұрандыққа лайықты жұмыс істеу тұрмақ, біреумен өз ойларын бөлісуге де, ақылдасуға да мүмкіндік бермейді. Қандай жағдайда да қажет жұмысты жүргізудің жолын білетін бөлімдер бар екенін біз көптеген астыртын ұйымдар мен үйірмелердің тәжірибесін білеміз. Қазір бізде мүмкіндіктер тіпті азайған секілді. Ауғанстаннан өз отанына Ташкент арқылы бара жатқан герман-ауған сауда К-да бірге қызметтес болған бір неміс арқылы хат жазып жіберудің сәтті келіп отыр.

Өзім туралы екі ауыз сөз айтайын: менің өз үйірмемізден қол үзгеніме көп жыл болды, Сіздің Түркістанға деген шексіз махаббатыңызды және оның азаттығы үшін құрбандыққа да баратыныңызды білемін. Осыншыма жылдан кейін мен Сізбен қайтіп, қалай байланыс жасаудың ретін таба алмай жүрмін. Сізден мен туралы ескеруіңізді өтінемін. Жан-жағымызда орашолақтар мен оралымсыздар толып жүргендіктен, бұл жерде дұрыс ойлайтын адамдарға жұмыс жетерлік.

Большеиктер осыларды ескере отырып, жергілікті зиялыларды жұмыстан басқа жаққа бұрып, олардың орнына келімсек элементтерді тартуда.

Бізде соңғы уақыттары Орта Азия бойынша мұсылман зиялыларын жаппай қамауға алу жүріп жатыр. 600-ге жуық адам, ал Ташкентте 1000-ға жуығы қамалды. Түрмеден жақында шығып, айдаудан оралғандықтан, өзімнің тұрмыс жағдайымды түзеу әлегімен айналада болып жатқан оқиғалардың бүге-шігесін біле бермеймін. Біздің қазіргі жағдайымызда қандай да бір беделді үйірме өмір сүре алады деп ойламаймын. Себебі сол үйірмелердің нұсқауы бойынша жергілікті халық бар мүмкіндіктерінше өз мүдделерін қорғап қалушы еді. Қазір оған мүмкіндік те жоқ.

Шаруашылықтағы болып жатқан қиыншылықтар мен Қытай шекарасындағы шиеленісулерге байланысты үкімет алдын ала шаралар қабылдады.

Басқа жердегідей, бұл жерде де ұлттық  бағыттағы осы қозғалысты басмашылық» деп атауға дағдыланған. Осы күзде ташкендік наубайшы Құр-Джурай жинаған саны 25 адамға жуық шағын топ Искент ауданында қарсылық жасады. Дегенмен, ол жаққа қаладан атты әскер жіберіліп, шағын топ талқандалды. Он адам қаза болып, қалғандары тауға қашып кетті. Бұдан кейін барлығына белгілі жағдай: қышлақтың халқы зардап шекті. Олар кімнің үйіне тоқтады, солардың бәрі дерлік қамауға алынды. Құр-Джурай – Тиляд ауданынан шыққан, 1920 жылы өз отрядымен өкіметке берілген құрбашы, ол соңғы уақытқа дейін ескі Ташкентте бейбіт еңбекпен айналысты, нан пісірушілер артелінде төраға болды және оның ескі қалада ұзақ уақыт болуына қарағанда, оны осындай іске итермелеген астыртын ұлттық ұйымдар ма деп те ойлаймын. Бидайдың бағасы базарда 7-8 сом, ал мақтаны диқандардан 3 сом 20 тиыннан 5 сомға дейінгі бағамен қабылдайды, сондықтан да диқандардың сатып алу мүмкіндіктері туралы Өзіңіз олай беріңіз.

Мұнда Прада Востока» мен оның өзбек тіліне аудармасы Шарк-Хақиқаты» сияқты күнделікті газеттерден басқа, қызметтен кеткен кеңес қызметкерлерінен жоғары ешкімді сынай алмайтын және жоғарыдағылардың кемшіліктерін сынауға шамасы жетпейтін Муштум» атты апталық журнал шығарылады.

Дегенмен, мерзімді басылымдардың ішінде ай сайын шығатын Бюллетень прессы Среднего Востока» журналы кешігіп болса да, Персиядағы, Түркиядағы, Арабстандағы, Үндістандағы және Ауғанстандағы маңызды оқиғаларды баяндайды.

Сізге жеке басылымдар жаңалығынан хабарлайтыным: Қазақстанға инженер Тынышбае көшіп келді, егерде оның жол инженері» деген мамандығы болмағнда, ол қайткенде де, қызметтен шеттетілетін еді. Хұсейн Ибрагимо те Қазақстанда, ұзынқұлақтан» естуімізше, астыртын адокатурамен айналысатын көрінеді, Ташпулат Нарботабеко Файзулланың (Ходжае. – А.А. ) заңгер-кеңесшісі болып қызмет етеді, ол 1925 жылы БКП (б) партиясына өтпекші болған, ол үшін Файзулланың өзі кепілдік берген, бірақ одан ештеңе шықпады.

Біздің қалған ескі мұсылмен зиялыларымыз бұрынғыдай бейсаясаттық әдетімен әр түрлі мемлекеттік және кооператитік мекемелерде техникалық қызметкерлердің жұмысын атқарып, тиісті жалақысын алып, өз жағдайының сәттілігіне ризашылықпен жүре береді. Қоғамдық жауыздық жөнінде ешқандай да түсінігі жоқ және қатардағы мещандарша өмір сүреді. Менің мекен-жайымды Сіз ейпцигтегі [Торрекадероден] білуіңізге болады.

Ескендір» (Шоқай М. Эпистолярлық мұрасы. 2 томдық 0-2 б.б.).

Жазылған хатта Е.Көпжасаротың біртуар тұлға Мұстафа Шоқайды жақсы танитындығы, аса құрметтейтіндігі сезіледі. Ескендір Көпжасарұлы хатының басында-ақ елдегі саяси ахуалға дәлме-дәл баға береді. Ол саяси сауаты мол, қазақ зиялыларымен қарым-қатынаста болған, әрі елде болып жатқан әкімшілдік-әміршілдік жүйедегі оқиғаларға өзіндік көзқарасы бар тұлға ретінде байқалады. Өкініштісі Е.Көпжасаро қуғын-сүргінге ұшырап, айдаудан оралып, туған жеріне келген кезінде шолақ белсенділер артынан қайтадан жарық күнде шам» алып түсіп, 1930 жылдың 22 қыркүйегінде оған РКФСР Қылмыстық кодексінің 58-10 бабымен қылмыстық іс қозғалып, концлагерге 5 жылға қамауға алынып, ақыры Алматы түрмесінде бар болғаны 48 жасында қайтыс болды.

Алаш қайраткерлерінің саяси-қоғамдық қызметтерінен тағылым алу біздің тарихи дамуымыздың басты құндылықтарының бірі. Тарихтан өткен ата-бабаларымыздың өмірі мен ісіне қайтадан байыптап қарап, олардың жеңістерін бағалап, жеңілістерінен сабақ алуға міндеттейді.

Тарихта із қалдырған қайраткерлерді танып білу әр қоғамның рухани деңгейінің көрінісі. Бүгінгі мына жаһандану заманында өз тарихымен тәрбиелеу ғана өз ұрпағы рухын көтеру болса керек.

Аққали Ахмет,

Х.Досмұхамедо атындағы Атырау мемлекеттік униерситетінің профессоры, тарих ғылымдарының докторы.

Abai.kz

 1 пікір

Қажы мұқамбет қаракедей 2019-11-06 00:29:41

Бəрі болса құдайдан

Болмас жөні мұңайған

Игілік деп біздерге

Жердегіні жаратқан

Аспандар да жоғары

 Тəртіп бола құрылған

Есі бар деп болады

Дін исламды ұнатқан

Көрмес көрмес түйені

Арқасына жүк артқан

Одан асқан тауларды

Құран түссе құлатқан

Ал адамға бұйырылды

Көтеру осы зіл батпан

Одан да ауыр жағдайда

Қайтпа деген талаптан

Қандай қауып қатерде

Озғай деген сынақтан

Жүгінерсің сондайда

Медет тілей бір хақтан

Артта тастай бұттарды

Бəрін болғай сұлатқан

Дос көрмегей қастарды

Жаныңа болма жолатқан

Арыстары бірақ Алаштың

Ат кəпірмен салысқан

Ырыс санап оларды

Тура жолдан адасқан

Енді өкінбей өткенге

Үмбет болың ұйысқан

Жалтақтамай жан жаққа

Жол ізділік құраннан

Қазақшаға аударың

Түскен тілі арабтан

Қайраттанып осылай

Ділді болың қаратқан

Ұқтыра алмас хақ сөзін

Ана тілін ұмытқан

Қажы мұқамбет қаракедей 2019-11-03 11:55:

Ақмола боп астана

Енші болды басқаға

Оны салдым мен деген

Тіпті болды масқара

Атын қойған Нұрсұлтан

Жүр ғой одан жасқана

Ол көктегі тəңрідей

Елге өзін дер баспана

Бұлар өлмей күлер ме

туар деген жасбала!?

Қашанға шейін жүре алар

Көпті мұнша алдата

Ал иманды пенделер

Бетті бұрар Алдаға

Қазықұртты қыбыла ғып

Шығысар ау басқаша

Ақырзаман тақалды ау

Бұл да кетер тарқала

Нұрсұлтан да Шыңғыстай

Кетер шетке тастала.